Een van de aspecten van visueel denken is het weergeven van grote hoeveelheden gegevens (getallen, begrippen), de relaties daartussen, en eventuele trends die erin te ontdekken zijn. Van de landkaartjes en grafiekjes in kranten tot de animaties tijdens verkiezingsavonden op tv: het gaat erom inzichtelijk te maken wat er gebeurt en wat er verandert.

IBM experimenteert met een laboratorium voor visualisaties op het internet onder de naam Many Eyes. Je vindt daar visualisaties van allerlei materiaal, variërend van de aanvaardingsspeeches van de Amerikaanse presidentskandidatn tot de verdeling van de Olympische medailles per land en per sport. Bezoekers kunnen in veel gevallen de visualisaties zelf weer manipuleren om andere weergaves te krijgen. Bovendien kun je je eigen dataset aanleveren en visualiseren. Many Eyes is een goudmijn van informatie en ideeën.

Wordle creëert word clouds

Een speciaal geval is Wordle, een gereedschapje dat teksten in een woordenwolk omzet op basis van de woordfrequenties. Wordle slaat veel voorkomende woorden over, ook in Nederlandse tekst, en kan met een beetje geluk in één oogopslag laten zien waar een tekst over gaat. Hieronder een weergave van alle tekst op deze blogpagina (met dank aan wordle.net)

Bij het meeste van ons dagelijkse denkwerk proberen we, zonder dat we ons daar bewust van zijn, het onmogelijke te doen: een vierkant blokje in een rond gat te passen. Geen wonder dat we in cirkels ronddraaien en zelden echt tevreden zijn. “Waar is dat goede idee gebleven? Net wist ik het nog…” De oplossing, in de woorden van Jamie Nast: “Allow the brain to go where it wants to go!”

Onlangs nam ik deel aan een webinar met Chuck Frey en Jamie Nast, twee veteranen op het gebied van visueel denken.  Jamie Nast is de ontwikkelaar van ‘idea mapping’, oneerbiedig te omschrijven als een creatievere, vrije vorm van mindmappen. Ze maakte in de discussie over de achtergronden van mindmappen heel helder duidelijk hoe het menselijk brein zich in bochten wringt als we het dwingen lineair te denken.

Associatief denken, lineair presenteren

Als voorbeeld gebruikte ze het voorbereiden van een presentatie. De meeste mensen gaan zitten en beginnen met Dia 1, en proberen van daaruit het verhaal in de juiste volgorde op te bouwen. Maar het denken werkt zo niet. Zodra het onderwerp duidelijk is, schieten de ideeën door je hoofd – ideeën die misschien wel helemaal aan het eind thuishoren, en die we dus wegduwen. Zo hebben we het immers geleerd? Het drama begint al in de peuterspeelzaal, als kinderen enthousiast maar incoherent vertellen over iets dat ze meegemaakt hebben. Het onderwijs ziet het als vooruitgang als de kleintjes leren om netjes te ‘beginnen bij het begin’. Daarna gaat het van “En toen… en toen… en toen…” … en toen probeerden we op die manier presentaties te schrijven.

En dat ging dus niet, of lastig. Want ondanks alle goede lessen zitten we nog steeds met een creatief, associatief, speels brein dat allerlei verbanden ziet die zich in een lineair verhaal niet laten vangen. Wat ligt er dus meer voor de hand dan meerdimensionaal te werken en alle associaties te noteren zodra ze zich voordoen, bijvoorbeeld in een mind- of idea map? Dan kun je er – als het dan helemaal moet – altijd later nog een lineaire presentatie van maken. Dat is wel sneu voor je publiek, maar in elk geval is er meer kans dat alle goede ideeën erin zitten en dat je de onderlinge verbanden voor jezelf duidelijk hebt, in minder tijd.

Ideaal is natuurlijk de mindmap als presentatie te gebruiken; maar dat is weer een heel ander verhaal.

In Lila beschrijft Robert Pirsig (die van Zen en de kunst van het motoronderhoud) hoe de hoofdpersoon Phaedrus werkt aan een boek. Hij heeft alle ideeën en associaties die daarbij horen, opgeschreven op elfduizend fiches van 10 x 15, kaartenbakken vol. Daaruit bouwt hij zijn verhaal op. Inmiddels bestaat er nu volop betaalbare software die dezelfde mogelijkheden biedt, en méér. Maar het is wel leuk om te zien hoe Phaedrus over zijn systeem vertelt. Uiteindelijk gaat het niet om het gereedschap, maar om de manier waarop je ermee werkt.

Directe toegang

Een van de essentiële dingen van zijn systeem is wat Phaedrus ‘directe toegang’ noemt:

Phaedrus schreef op fiches in plaats van op A4-papier omdat een kaartenbak vol met fiches directer toegankelijk is. Wanneer informatie is geordend in kleine porties die direct toegankelijk zijn en die je naar eigen willekeur kunt rangschikken, wordt ze waardevoller dan wanneer je die informatie in seriële vorm tot je moet nemen. Het is bij voorbeeld beter om een postkantoor zo te organiseren dat de klanten ieder een postbus hebben die ze zelf kunnen legen op het moment waarop hen dat uitkomt. (more…)

Zelfs met een goede voorbereiding, met een goede voorzitter en met aandachtige deelnemers zijn vergaderingen soms nog frustrerend. We zouden graag beter gebruik maken van de tijd van de groepsleden. We volgen communicatie- en vergadertrainingen, we kennen de voor- en nadelen van PowerPoint en flip-overs. En toch ontbreekt er nog iets…

Ondersteun het beperkte brein

Als we in een vergadering intelligente beslissingen willen nemen op basis van uiteenlopende gegevens, feiten, voorkeuren en onzekerheden, helpt het om die elementen op een geordende manier zichtbaar te maken voor alle deelnemers. Ons brein kan immers niet meer dan een handjevol feiten of ideeën tegelijk in zijn aandacht houden, en we zijn al gauw geneigd om de ideeën die we goed vinden voorop te zetten en de rest te vergeten.

Als we alle vragen, ideeën, voor- en nadelen die de revu passeren ook in beeld houden, kunnen we als groep putten uit een veel breder arsenaal aan oplossingen. Er ontstaat een gezamenlijk gedeeld speelveld, dat uitnodigt tot samen leren en doordacht beslissen. De basis: werkelijk luisteren naar ieder’s bijdrage, en oog hebben voor de onderliggende structuur van de converstatie terwijl die zich ontwikkelt.

Dialogue Mapping

Met dat doel is de techniek van Dialogue Mapping ontwikkeld. In een video van nog geen vier minuten laat Jeff Conklin hieronder zien hoe de ‘kaart’ van een vergadering verschilt van een lineair verslag, en hoe dat de discussie naar een ander plan kan tillen. Dialogue Mapping sluit direct aan op de ‘wicked problems’ waar ik eerder over schreef: het is volgens Conklin de ideale manier om die problemen te lijf te gaan.

Iedereen is wel bekend met de gangbare theorieën over het verschil tussen onze twee hersenhelften: rechts het intuïtieve, beeldende, en links het rationele, rechtlijnige deel. Maar weinig mensen hebben ooit meegemaakt hoe het is om met slechts één hersenhelft in het leven te staan, en nog minder hebben dat kunnen navertellen. In een video op TEDblog doet hersenonderzoekster Jill Bolte Taylor verslag van haar hersenbloeding: fascinerend en ontroerend tegelijk. Haar ‘A Stroke of Insight’ is een absolute aanrader.

Haar verhaal is uit menselijk en spiritueel oogpunt aangrijpend en inspirerend, maar er zit ook een kant aan die alles met denken en schrijven te maken heeft. Ik heb nog niemand zo duidelijk het verschil tussen de beide hersenhelften zichtbaar zien maken. Als je ziet hoe klein de verbinding tussen de twee helften is, wordt duidelijk hoe groot de afstand is tussen de wereld van de beelden, de algemene indruk, het ‘grote geheel’, en die van individuele woorden, losse zinnen, geïsoleerde begrippen. Het zijn op een haartje na twee gescheiden breinen die we met ons meedragen. Volgens mij verklaart die afstand ook – op zijn minst gedeeltelijk – de problemen die veel mensen met schrijven hebben: het gaat erom de veelheid aan indrukken en ideeën die in de ene hersenhelft leeft, te verpakken in de woorden en zinnen waarmee de andere hersenhelft werkt.

Geen wonder dus dat visuele hulpmiddelen, schema’s, diagrammen, mindmaps en denkwerktekeningen zo nuttig kunnen zijn om schrijvers op gang te helpen en de communicatie met de beide hersenhelften van lezers en luisteraars te ondersteunen.

Je eigen CD’s rubriceren, of zelfs het assortiment van een supermarkt zo organiseren dat een ongetrainde klant vindt wat hij zoekt, dat is nog wel te doen. Maar alles onderbrengen in een sluitend ordeningssysteem – niet alleen dingen, maar ook activiteiten en abstracte ideeën, en dan ook nog op zo’n manier dat het systeem kan meegroeien met nieuwe ontwikkelingen – dat is een heel ander verhaal. Toch is het gedaan, inmiddels een goede honderd jaar geleden, en wel met een systeem dat wereldwijd nog steeds zijn diensten bewijst: UDC, de Universele Decimale Classificatie.

Een voorbeeld uit het Mundaneum, de eerste grote catalogus op basis van de UDC.

In het begin van de twintigste eeuw ontwikkelden Paul Otlet en Henri La Fontaine, als onderdeel van hun streven om alle menselijke kennis te ontsluiten, een baanbrekend en ongelooflijk robuust systeem: de Universele Decimale Classificatie. Ze borduurden voort op de Decimale Classificatie van Melvil Dewey en voegden daar een aantal specifieke onderdelen aan toe waardoor het resultaat nog steeds bruikbaar is. De UDC classificeert alle soorten informatie in elk type medium, dus zowel boeken als beeldmateriaal, films, geluid, voorwerpen en internetsites.
(more…)

In het Belgische Bergen (Mons, want het ligt in Wallonië) zijn in een gerenoveerd warenhuis uit de jaren 1930 de resten te bezichtigen van wat de universele encyclopedie van alle menselijke kennis had moeten worden.

In lange rijen ouderwetse cataloguskasten, met achttien laden boven elkaar langs wanden van tientallen meters, bevinden zich miljoenen vergeelde indexkaartjes. Het ruikt er naar oud, uitgedroogd papier, en de kartonnen tabbladen tussen de kaartjes verbrokkelen als je ze niet zorgvuldig vastpakt. Het koperen beslag opde laden en de fraaie handschriften op de kaartjes voeren je terug in de tijd.

Toch gaat het hier om meer dan een weliswaar uitgebreide, maar duffe kaartenbak. In de twaalf miljoen kaartjes die het systeem een eeuw geleden omvatte, was een groot deel van de gepubliceerde kennis van de mensheid op dat moment opgeslagen. Dat was ook het visioen (more…)

Gestructureerd denken en schrijven heeft alles te maken met indelen en ordenen: wat hoort bij wat, hoe liggen de verbanden, en wat hoort ergens anders? Ordenen is een vaardigheid die van pas komt, maar je kunt het ook overdrijven. Dan leid je aan verdeelwoede, een ziekte die door Multatuli als volgt met weinig mededogen wordt beschreven:

Buiten ‘t verzenmaken bereed meester Pennewip nog ‘n stokpaardje, dat hem boven ieder ander aanspraak gaf op ‘n troon. Hy was bezeten door de verdeelwoede, een ziekte die aan weinigen bekend is omdat ze maar zelden en niet dan sporadisch voorkomt. (…) Hy bracht al wat-i zag, waarnam of ondervond, tot familiën, genera, klassen, species en onderdeelen, en maakte alzoo de heele maatschappy tot één botanischen tuin waarvan hy de Linnaeus was.
(more…)

Eerder schreef ik dat wij mensen door de evolutie nog niet zijn toegerust met de nodige middelen om gemakkelijk te kunnen denken. Ik wil dat begrip ‘denken’ wat toespitsen: het gaat me om de geordende manier van denken die je nodig hebt om een helder betoog op te bouwen, om van argumenten tot conclusies te komen. Het is dus geen wonder dat veel professionals moeite hebben om een overtuigende beleidsnota of een helder memo te produceren.

De cognitieve psychologie houdt zich dan ook graag met schrijfprocessen bezig. Ronald T. Kellogg schrijft op zijn homepage “Een tekst schrijven, zelfs een korte, doet een beroep op een verbluffend scala aan cognitieve en perceptueel-motorische systemen. Schrijven vereist de hoogwaardige denkvaardigheden van probleemoplossen, redeneren en besluiten nemen, het oproepen van algemene kennis en persoonlijke ervaringen uit het langetermijngeheugen, het bijhouden van gedachten en woorden in het kortetermijngeheugen, de perceptueel-cognitieve vaardigheden van het lezen en de perceptueel-motorische vaardigheden van typen of schrijven. (…) De eisen die de taak stelt maken het waarschijnlijk dat goed schrijven en goed denken hand in hand gaan.” (more…)