Sommige problemen laten zich niet met voorgedefinieerde procedures oplossen. Zulke problemen zijn, met een term van Horst Rittel, ‘gemeen’. Terwijl we ermee bezig zijn, veranderen ze van aard. Er komen voortdurend nieuwe duveltjes uit het doosje. En het slechte nieuws is: zo ongeveer alle problemen die er echt toe doen, vallen in deze categorie. Je kunt ze daarom maar beter snel herkennen en je benadering aanpassen.

De Engelse naam voor deze problemen is ‘wicked problems’. ‘Wicked’ is werkelijk slecht: het laat zich vertalen met begrippen als kwaadaardig, boosaardig, gemeen, giftig, gevaarlijk en schadelijk. Wicked problems gedragen zich soms als de mythologische draak: voor elke kop die je eraf hakt, komen er zeven terug. Alle maatschappelijke problemen zijn wicked – denk aan de milieuproblematiek, het fileprobleem, het integratiedebat. Echt onschuldige problemen vind je alleen in geïsoleerde, theoretische omgevingen: op het schaakbord of in de wiskunde. Zelfs het verwisselen van een lamp kan wicked worden als het keukentrapje het begeeft.

Signalen om op te letten

In het oorspronkelijke artikel van Horst Rittel en Melvin Webber stonden tien kenmerken van wicked problems. Hieronder de belangrijkste.

• Je weet pas wat het probleem was als je de oplossing hebt. Aan het begin zijn er meerdere, vaak tegenstrijdige definities van het probleem. Verschillende stakeholders hebben zo hun eigen ideeën over de zaak. Pas als ze het eens zijn over de oplossing, is ook het probleem helder.
• Het oplossingsproces kent geen helder eindpunt. Omdat het probleem niet vooraf helder is, kun je ook niet weten wanneer je er klaar mee bent. Het werk aan de oplossing houdt meestal op als de tijd of het geld op zijn, of als een ander probleem urgenter wordt.
• Oplossingen zijn niet goed of fout. Alle betrokken partijen hebben een mening over de waarde van elke oplossing, en vaak zijn ze het oneens. Een oplossing kan voor iedereen beter uit de bus komen dan een andere, maar daarmee is niet gezegd dat er misschien niet een nog betere oplossing mogelijk is.
• Elk wicked problem is nieuw en uniek. De betrokken partijen en de concrete situatie zijn altijd anders. In de ene stad kan een nieuwe ringweg de verkeersdoorstroming bevorderen, terwijl ergens anders goed openbaar vervoer veel beter werkt.
• Er is geen ruimte voor experimenteren. Je legt niet even een ringweg aan om te zien of dat een goed idee is. Je kiest een oplossing en ziet wat die vervolgens voor nieuwe problemen schept.
• Wicked problems hebben geen overzichtelijke verzameling oplossingen. Er kunnen talloze mogelijke oplossingen zijn, of slechts één. Oplossingen kunnen zich heel ergens anders ophouden dan waar we mogelijk in eerste instantie zoeken.

Een hele opluchting

Mijn kennismaking met het concept ‘wicked problem’ was een eye-opener. Het verklaart namelijk waarom in veel creatieve processen de gangbare top-down benadering niet werkt. (Zie bijvoorbeeld “Maar zo bedoelde ik het helemaal niet!”). De theorie is simpel: je stelt eerst de randvoorwaarden en uitgangspunten vast, bedenkt daarbinnen een voorstel, verfijnt dat en implementeert het. In de praktijk blijkt vaak halverwege, als er een voorstel of plan ligt, dat er ook nog andere aspecten meegenomen moeten worden. Het ligt voor de hand om dan te roepen ‘Had dat gelijk gezegd,“ maar dat kon eerder helemaal niet. De vraag of het probleem komt pas aan de oppervlakte aan de hand van het voorstel. Dat ligt dus niet aan een gebrek aan procesbeheersing, niet aan onhandigheid of domheid, maar het vloeit onvermijdelijkheid voort uit de kwaadaardigheid van de opgave. Het gevoel “we dwalen alle kanten op” is een van de signalen van een intelligent en creatief leerproces.

Een goede inleiding in de wereld van wicked problems is een paper van Jeff Conklin, hier te downloaden.