‘Multitasken heeft een verslavend effect,’ schreef ik gisteren. Dat was mild uitgedrukt, als je ziet wat sommige mensen moeten doen om af te kicken.

Op de website van Steve Lambert staat een beschrijving van het programma Selfcontrol:

Is email a distraction? SelfControl is an OS X application which blocks access to incoming and/or outgoing mail servers and websites for a predetermined period of time. For example, you could block access to your email, facebook, and twitter for 90 minutes, but still have access to the rest of the web.

Handig als je niet lastig gevallen wilt worden. Maar wat te doen als de drang naar nieuwe prikkels te machtig wordt? De ware verslaafde sluit dan al gauw het programma af om toch weer even een mailtje te scoren. Niet met Selfcontrol:

Once started, it can not be undone by the application, by deleting the application, or by restarting the computer – you must wait for the timer to run out.

Goed bedacht. Maar dan heb je natuurlijk altijd je iPhone, iPad of Blackberry nog…

Het vreemdste staaltje multitasking vond ik de man die in een rij urinoirs in de VS naast mij met de ene hand zijn mail checkte, terwijl hij met de andere richting gaf aan zijn primaire taak op dat moment. Dat ging wat ver, maar het was onschuldig in vergelijking met de SMS’ende vrachtwagenchauffeurs die diezelfde Verenigde Staten jaarlijks verantwoordelijk zijn voor duizenden doden. Een trucker die een SMS schrijft achter het stuur, heeft 23 maal meer kans om een ongeluk te veroorzaken. De simpele waarheid: multitasking werkt niet.

Om een samenhangend stuk tekst te schrijven of ander constructief denkwerk te doen, heb je de volledige aandacht van je brein nodig. Het goede nieuws is dat ons brein alleen maar volledige aandacht kent: het kan maar één ding tegelijk doen. Als we multitasken, bijvoorbeeld een gesprek voeren terwijl we onze e-mail lezen, wisselen we in feite twee activiteiten razendsnel af. Zo snel dat we de wisseling zelf meestal niet merken en dus denken dat we twee dingen tegelijk doen.

Multitasken is erger dan dronkenschap

Het slechte nieuws is dat we ons na elke wisseling tussen de twee parallelle activiteiten weer even moeten oriënteren: ‘Waar was ik ook alweer?’ En dat kost, zonder dat je het merkt, wel degelijk tijd. Je omgeving merkt die omschakeling overigens meestal wèl aan een vertraagde reactietijd of aan antwoorden die de plank misslaan. Of, in het ergste geval, aan de schaduw van een vrachtwagen die opeens opdoemt in de achteruitkijkspiegel. Chauffeurs die met hun telefoon bezig zijn, blijken in onderzoek nog slechter te reageren dan proefpersonen die zwaar beschonken achter het stuur zitten.

‘Maar we doen toch voortdurend dingen tegelijk?’ roept u nu wellicht. Natuurlijk. We kunnen tegelijk lopen en een gesprek voeren, we kunnen een envelop opensnijden terwijl we uit het raam kijken en koffie ruiken, ons lichaam regelt onze hartslag en ademhaling terwijl we van alles doen. Maar bij de meeste van die activiteiten hebben we ons bewust denkende brein niet nodig. Wandelen en koffie ruiken gaan immers op de automatische piloot. Veel activiteiten zijn fysiek en worden geregeld door ons ‘spiergeheugen’, hoewel het ooit wel mentale aandacht vroeg om ze te leren. Dat is het mechanisme achter de volkswijsheid ‘Fietsen verleer je nooit.’

De proef op de som: probeer het

Hoewel we het dus anders ervaren, is er een verpletterende hoeveelheid onderzoek als bewijs dat ons brein niet kan multitasken. Dat heeft consequenties voor de manier waarop we het beste de activiteiten rond ons denkwerk kunnen inrichten. Het recept ligt voor de hand: probeer één ding tegelijk te doen. Neem een uur denktijd met de telefoon doorgeschakeld. Lees in die tijd geen mail, kijk niet naar je SMS’jes. Die kunnen wel even wachten. Als je vastloopt in je denken, vlucht dan niet in iets anders maar denk gewoon even langer. Experimenteer, en kijk of het verschil maakt.

Het is wel goed om te weten dat multitasken een verslavend effect heeft. Je bent immers druk, je hebt het gevoel dat je heel veel doet, de adrenaline stroomt, en het ziet er aan de oppervlakte ook nog eens indrukwekkend uit. De afkickende multitasker krijgt daar geheid mee te maken. Maar ja, een echte multitasker heeft waarschijnlijk niet de aandachtsspanne om een lang stuk tekst als dit te lezen. Die is allang iets anders aan het doen.

Creativiteit kun je oefenen, net als alle andere vaardigheden. Een goede manier om je creativiteit te stimuleren, is je brein zo nu en dan bloot te stellen aan iets onverwachts. Bijvoorbeeld door een boek te lezen over iets dat ver buiten je vakgebied ligt.

De beste ideeën ontstaan vaak door de confrontatie van bekende informatie met iets totaal nieuws. Google, om maar eens een voorbeeld te noemen, heeft daar zelfs beleid op gebaseerd.. De ontwikkelaars bij de zoekreus mogen een dag in de week besteden aan dingen waar hun interesse naar uitgaat, ook (of juist) als die geen deel uitmaken van hun functieomschrijving. Google doet dat niet uit liefdadigheid: de twintigprocentsformule heeft al een reeks nieuwe producten en diensten opgeleverd.

Zes onmogelijke dingen, vóór het ontbijt

Ook als je niet direct uit bent op nieuwe producten, bewijs je je brein een dienst door het zo nu en dan te confronteren met ideeën die niet in je denkschema’s passen of met materiaal waar je geen enkel praktisch nut voor ziet. In die zin zijn onze hersenen niet anders dan elk ander deel van ons lichaam. Voor je fysieke conditie is het goed om te bewegen, en sporten is onder andere zo goed omdat het je uitnodigt verder te rekken en te strekken dan wanneer je achter een bureau zit. Ook je brein kun je oprekken. De supercreatieve schrijver Lewis Carroll legt in Through the Looking Glass uit hoe het werkt:

Alice laughed. “There’s no use trying,” she said: “one can’t believe impossible things.”

“I daresay you haven’t had much practice,” said the Queen. “When I was your age, I always did it for half-an-hour a day. Why, sometimes I’ve believed as many as six impossible things before breakfast.”

Een half uur per dag, dat doet me denken aan de slogan ‘Dertig minuten bewegen’. We spreken dus niet voor niets van ‘hersengymnastiek’.

Bij het meeste van ons dagelijkse denkwerk proberen we, zonder dat we ons daar bewust van zijn, het onmogelijke te doen: een vierkant blokje in een rond gat te passen. Geen wonder dat we in cirkels ronddraaien en zelden echt tevreden zijn. “Waar is dat goede idee gebleven? Net wist ik het nog…” De oplossing, in de woorden van Jamie Nast: “Allow the brain to go where it wants to go!”

Onlangs nam ik deel aan een webinar met Chuck Frey en Jamie Nast, twee veteranen op het gebied van visueel denken.  Jamie Nast is de ontwikkelaar van ‘idea mapping’, oneerbiedig te omschrijven als een creatievere, vrije vorm van mindmappen. Ze maakte in de discussie over de achtergronden van mindmappen heel helder duidelijk hoe het menselijk brein zich in bochten wringt als we het dwingen lineair te denken.

Associatief denken, lineair presenteren

Als voorbeeld gebruikte ze het voorbereiden van een presentatie. De meeste mensen gaan zitten en beginnen met Dia 1, en proberen van daaruit het verhaal in de juiste volgorde op te bouwen. Maar het denken werkt zo niet. Zodra het onderwerp duidelijk is, schieten de ideeën door je hoofd – ideeën die misschien wel helemaal aan het eind thuishoren, en die we dus wegduwen. Zo hebben we het immers geleerd? Het drama begint al in de peuterspeelzaal, als kinderen enthousiast maar incoherent vertellen over iets dat ze meegemaakt hebben. Het onderwijs ziet het als vooruitgang als de kleintjes leren om netjes te ‘beginnen bij het begin’. Daarna gaat het van “En toen… en toen… en toen…” … en toen probeerden we op die manier presentaties te schrijven.

En dat ging dus niet, of lastig. Want ondanks alle goede lessen zitten we nog steeds met een creatief, associatief, speels brein dat allerlei verbanden ziet die zich in een lineair verhaal niet laten vangen. Wat ligt er dus meer voor de hand dan meerdimensionaal te werken en alle associaties te noteren zodra ze zich voordoen, bijvoorbeeld in een mind- of idea map? Dan kun je er – als het dan helemaal moet – altijd later nog een lineaire presentatie van maken. Dat is wel sneu voor je publiek, maar in elk geval is er meer kans dat alle goede ideeën erin zitten en dat je de onderlinge verbanden voor jezelf duidelijk hebt, in minder tijd.

Ideaal is natuurlijk de mindmap als presentatie te gebruiken; maar dat is weer een heel ander verhaal.