Afgelopen week vond in Enschede de derde bijeenkomst van VizThink Nederland plaats. In de sessie waaraan ik meewerkte voerden we onder andere een discussie over de vraag wanneer beelden wel en niet zelfstandig kunnen functioneren. Wanneer kan een beeld zonder tekst? En wanneer moet je daarnaar streven?

In de praktijk zijn er volop situaties waar beelden zonder begeleidende tekst functioneren – denk aan logo’s, verkeersborden, pictogrammen. Maar daar zit wel een adder onder het gras, want al die beelden ontlenen hun kracht aan een leerproces. Ze verwijzen naar een aangeleerde betekenis (verkeersborden) of naar een met moeite en zorg geconstrueerd verhaal (logo’s van grote bedrijven). De Happiness Factory van Coca-Cola is een mooi voorbeeld van dat laatste. Aan de hele commercial komt geen woord tekst te pas, maar hij leunt op zijn beurt wel weer zwaar op allerlei eigentijdse symbolen en beelden uit films en games. Bij verkeersborden is de betekenis juist compleet talig: ze verwijzen naar het Reglement verkeersregels en verkeerstekens en laten geen enkele ruimte voor eigen interpretatie.

De discussie leidde hier en daar tot overeenstemming maar riep ook weer volop vragen op. De presentatie voor de gehele groep was wellicht nog het meest veelzeggend. Een paar VizThinkers hadden mooie en krachtige schema’s getekend om hun verslag aan op te hangen, maar die plaatjes konden toch niet zonder woorden het verhaal vertellen… Voor onderstaand beeld geldt dat wellicht wel.

In de software-industrie kent men het begrip ‘refactoren’: de broncode van een computerprogramma herstructureren om de leesbaarheid te verbeteren of de code te vereenvoudigen. Computerprogrammeurs refactorden al lang voor het begrip werd ingevoerd. Tekstschrijvers ook.

De essentie van refactoren is dat de functionaliteit van een programma niet wordt aangetast. Het is ook niet bedoeld om fouten te verbeteren – op zijn best om de structuur van de software beter zichtbaar te maken, zodat daarna de fouten makkelijker te vinden en te corrigeren zijn. De Engelse Wikipedia-definitie noemt ook het verwijderen van ‘dode code’ (opdrachten die nooit uitgevoerd worden).

Dood hout kappen

Ik moest vandaag aan het begrip refactoren denken toen ik in een coachinggroep met de tekst van een deelnemer werkten. Een deel van zijn document, ruim een halve pagina, bestond uit leesbare, foutloze tekst die volgens mij nog wel een stuk strakker kon worden geschreven. Ik had die tekst opgedeeld in afzonderlijke zinnen en die op losse papiertjes afgedrukt. Zo kreeg ik 28 tekstfragmenten, die ik tijdens de coaching op tafel kon uitspreiden om ze te laten reorganiseren. Na wat heen en weer schuiven bleek dat we met12 zinnen het oorspronkelijke betoog nog steeds konden vertellen. De ordening was een beetje veranderd, het dode hout gekapt, de rimpels gladgetrokken. De boodschap kwam veel helderder over.

Het geheim van die verbeterslag schuilt erin dat ik de moeite genomen heb om de tekst op te breken in handzame fragmentjes, die we al experimenterend konden ordenen tot ze goed lagen. Je had dat ook met mindmapsoftware kunnen doen, maar met niets dan lopende tekst was het een stuk moeilijker geweest om hetzelfde resultaat te bereiken. Lopende tekst is ééndimensionaal, het tafelblad voegt een tweede dimensie toe. Meer ruimte om te ordenen is meer ruimte om te denken.

Overigens is voorkomen beter dan genezen, zowel in software als in tekst. Dus hoe beter de programmeur of auteur de structuur van het resultaat voorbereidt, hoe minder refactoring er achteraf nodig is.

Mensen en organisaties claimen graag dat ze weloverwogen besluiten nemen op basis van doordachte redeneringen. In de praktijk gaat het er vaak een stuk slordiger aan toe. Een van de problemen is dat we redeneren en debatteren in taal, zowel gesproken als geschreven. En dat is daar niet het ideale medium voor.

We horen graag wat we willen horen of wat we verwachten te horen. Dat maakt de kans groot dat we een redenering van iemand anders, totaal ongewild, horen door onze eigen filters. We nemen aan dat we weten wat de ander bedoelt met de begrippen die hij hanteert en controleren dat zelden. Bij gesproken tekst komt daar de visuele indruk nog bij: hoe iemand beweegt en hoe hij overkomt weegt vaak zwaarder dan wat hij te vertellen heeft. Politieke verkiezingen zijn daar een extreem voorbeeld van, met de Amerikaanse presidentsverkiezingen als absolute uiterste.

Zet alle argumenten op een rij

Een in kaart gebrachte redenering is een goed alternatief. Om te beginnen blijven in het schema alleen de argumenten over, zonder het charisma of de houterigheid van degene die ze uitspreekt. Bovendien geeft een diagramredenering je de mogelijkheid om te kijken hoe de logica precies in elkaar zit. Welke argumenten worden er gebruikt? Kloppen die? En leiden ze tot de juiste conclusies?

Voor de meeste kiezers is zo’n rationele aanpak een gepasseerd station. Soundbites en indicenten overheersen. Helaas, wat mij betreft. Maar in andere domeinen, zeker binnen ondernemingen, kan visueel redeneren goede diensten bewijzen. Denk aan productontwikkeling, investeringsbeslissingen, uitbreidingsplannen: alle keuzes waar grote gevolgen aan vastzitten, verdienen een visuele uitwerking. En niet alleen zakelijk, maar ook privé kan een visuele redenering helpen. Gaan we verhuizen of blijven we hier nog een tijdje wonen? Laat alle gezinsleden hun voors en tegens noemen en breng ze onder in één kaart. Maak daarna gezamenlijk de afweging. Iedereen is gehoord, iedereen weet ook hoe de beslissing tot stand gekomen is. Minder gezeur achteraf dus – en ook dat is voor bedrijven wel wat waard.